Ο Κώδικας Αντιρατσιστικής Δεοντολογίας των Ελλήνων Δημοσιογράφων, που θα αποκαλείται στο εξής και «Χάρτα της Ειδομένης» για να θυμίζει το δράμα χιλιάδων προσφύγων, απορρέει από τον Κώδικα Επαγγελματικής Ηθικής και Κοινωνικής Ευθύνης της ΠΟΕΣΥ και της ΕΣΗΕΜ-Θ και συγκεκριμένα από τα άρθρα 1, 2, 3, 7 και 8, τη Χάρτα της Ρώμης και τους Κώδικες Δεοντολογίας Δημοσιογράφων του Βελγίου και της Ολλανδίας.
Η «Χάρτα της Ειδομένης» έχει στόχο:
- Να διασφαλίσει τον κοινωνικό ρόλο των δημοσιογράφων στις συνθήκες που διαμορφώνονται από την παρουσία προσφύγων, μεταναστών, μειονοτήτων και κοινωνικά ευαίσθητων ομάδων στην Ελλάδα.
- Να αντιμετωπίσει τη ρητορική του μίσους.
- Να αποθαρρύνει και να αντιστέκεται σε κάθε απόπειρα καλλιέργειας κλίματος μισαλλοδοξίας, ξενοφοβίας και ρατσισμού, που οδηγεί σε διακρίσεις και διώξεις για λόγους καταγωγής, θρησκείας, γλώσσας, φύλου και πολιτικών πεποιθήσεων.
- Να κατοχυρώσει το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης, την ελευθεροτυπία, αλλά και τα δικαιώματα των προσφύγων, μεταναστών, αιτούντων άσυλο και γενικότερα των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, βάσει των αρχών του Διεθνούς Δικαίου, της Οικουμενικής και Ευρωπαϊκής Χάρτας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς και διεθνών συμβάσεων για την προστασία των ανηλίκων και των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων.
- Να δημιουργήσει συνθήκες αυτοδέσμευσης των δημοσιογράφων στην άσκηση των καθηκόντων τους.
Χάρτα της Ειδομένης
Άρθρο 1. Οι δημοσιογράφοι έχουν την υποχρέωση να συμπεριφέρονται προς όλους τους πολίτες, ημεδαπούς και αλλοδαπούς, με βάση τις αρχές της ισοτιμίας και ισονομίας, χωρίς να κάνουν διακρίσεις με βάση την εθνική ή εθνοτική καταγωγή, τη χώρα προέλευσης, τις πολιτικές πεποιθήσεις, το χρώμα, τη θρησκεία, τη γλώσσα, το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την οικονομική κατάσταση ή την κοινωνική τους θέση.
Άρθρο 2. Κατά τη λήψη εικόνων (φωτορεπορτάζ, τηλεοπτική κάλυψη γεγονότων) και συνεντεύξεων στα οποία εμπλέκονται πρόσφυγες, μετανάστες, θύματα εμπορίας ανθρώπων και γενικότερα ευάλωτες κοινωνικές ομάδες θα πρέπει να επιδιώκεται εκάστοτε και προηγουμένως η συναίνεση του εκτιθέμενου σε μετάδοση προσώπου, πρόσφυγα, μετανάστη, θύματος εμπορίας ανθρώπων και γενικότερα ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (συμφωνία συμμετοχής – παραχώρηση δικαιώματος) ώστε, δια της συγκεκριμένης πράξης (καταγραφή εικόνας, λόγου), να μην αισθανθεί καταφρόνηση, να μην παραβιάζεται η ιδιωτικότητά του και να μην προσβάλλεται η τιμή και η προσωπικότητά του.
Άρθρο 3. Οι δημοσιογράφοι οφείλουν να βρουν τρόπους προκειμένου να μην αποκαλύπτεται η ταυτότητα ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες κι επιλέγουν να μιλήσουν και να προβληθεί η εικόνα τους στα ΜΜΕ, εφόσον κρίνεται ότι κάτι τέτοιο ενδέχεται να τους θέσει σε κίνδυνο.
Όταν αποκαλύπτεται η ταυτότητα των προσφύγων, αιτούντων άσυλο, μεταναστών και θυμάτων εμπορίας ανθρώπων μπορείτόσο οι ίδιοι όσο και οι συγγενείς τους να αντιμετωπίσουν αντίποινα από την πλευρά των αρχών της χώρας από την οποία προέρχονται ή από άλλες κρατικές και μη κρατικές, ακόμη και εγκληματικές, οργανώσεις. Επιπλέον, τα άτομα που προέρχονται από διαφορετικό κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον ενδέχεται να μη γνωρίζουν τη δυναμική των παγκόσμιων γεγονότων και να μην είναι σε θέση να γνωρίζουν τις επιπτώσεις από την εμφάνισή τους στα ΜΜΕ.
Άρθρο 4. Η προβολή ιστοριών και εικόνων ανήλικων προσφύγων και θυμάτων εμπορίας ανθρώπων (human trafficking) ευαισθητοποιεί την κοινή γνώμη για την κατάσταση στην οποία βρίσκονται, αλλά από την άλλη ελλοχεύει ο κίνδυνος στοχοποίησης και εκμετάλλευσής τους από άτομα και εγκληματικές οργανώσεις και ενδέχεται να διαταραχθεί η ψυχολογική τους κατάσταση.
Γι’ αυτό οι δημοσιογράφοι, χωρίς να εκχωρούν οποιοδήποτε δικαίωμα σχετικά με το περιεχόμενο της δημοσιογραφικής κάλυψης,είναι χρήσιμο να συμβουλεύονται εμπειρογνώμονες και στελέχη οργανισμών και φορέων που γνωρίζουν το θέμα και δρουν συνήθως στο πεδίο για την προστασία των ανηλίκων και των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων. Ταυτόχρονα να αναδεικνύουν την αιτία του προβλήματος μέσα από αναλύσεις και την παράθεση στοιχείων που αναδεικνύουν την ουσία του προβλήματος.
Άρθρο 5. Κατά την περιγραφή των γεγονότων στα οποία εμπλέκονται ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες πρέπει ν’ αποφεύγονται στερεότυπα, γενικεύσεις, υπεραπλουστεύσεις, πολώσεις και απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί, ακόμη κι όταν εκφράζουν το λαϊκό αίσθημα.
Στα κείμενα, ακόμη και στους τίτλους, οι δημοσιογράφοι οφείλουν να χρησιμοποιούν την ορολογία που ορίζεται από το εθνικό και διεθνές Δίκαιο (πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο, θύματα εμπορίας ανθρώπων, εκτοπισμένοι, δικαιούχοι ανθρωπιστικής προστασίας, μετανάστες, κλπ.).
Άρθρο 6. Κατά την παρουσίαση των γεγονότων δεν πρέπει να παρουσιάζεται ένα άτομο ή μια ομάδα με τρόπο που μπορεί να συμβάλει στο στιγματισμό, σε κοινωνικό αποκλεισμό ή σε βάρος του/της διάκριση λόγω καταγωγής, θρησκείας, γλώσσας, ή διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων ή σεξουαλικού προσανατολισμού. Ούτε και να παρουσιάζονται με τρόπο που μπορεί να προκαλέσει, χωρίς έρευνα και τεκμηρίωση, αδικαιολόγητη ανησυχία στην κοινή γνώμη.
Ο δημοσιογραφικός λόγος, το περιεχόμενο, η γλώσσα και το ύφος στην προσέγγιση και καταγραφή γεγονότων καλό είναι να κινείται προς την κατεύθυνση άμβλυνσης των αντιθέσεων, και όχι όξυνσης, και αντιπαράθεσης και προτροπής σε πράξεις βίας εις βάρος προσφυγικών, μεταναστευτικών και ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Η πολιτισμική ποικιλομορφία είναι πλούτος για έναν τόπο και ο σεβασμός του δικαιώματος στη διαφορά αποτελεί προϋπόθεση για την αρμονική συνύπαρξη.
Άρθρο 7. Στον δημοσιογραφικό λόγο, γραπτό και προφορικό, στοιχεία όπως η χώρα καταγωγής, η εθνικότητα, η θρησκεία, ο πολιτισμός, ο διαφορετικός σεξουαλικός προσανατολισμός καλό είναι να μνημονεύονται μόνον αν είναι κρίσιμα για την τεκμηρίωση του συμβάντος.
Άρθρο 8. Έναντι κοινωνικών ομάδων που θεωρούν, ή/και αναφέρεται από διεθνείς οργανισμούς, ότι υφίστανται διακρίσεις λόγω εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκευτικών και πολιτικών πεποιθήσεων, γλώσσας, ηλικίας, φύλου, αναπηρίας ή σεξουαλικού προσανατολισμού, τα ΜΜΕ οφείλουν να δείχνουν ευαισθησία και να σέβονται τα δικαιώματά τους.
Άρθρο 9. Η ρητορική του μίσους που στηρίζεται σε ψευδείς ειδήσεις (fake news) και στη διαστρέβλωση γεγονότων μπορεί να αντιμετωπιστεί εάνδίνεται ιδιαίτερη προσοχή στις πηγές και στη διασταύρωση των πληροφοριών, όταν αναφέρονται αριθμοί, στατιστικά στοιχεία και γεγονότα, που αφορούν στην παρουσία προσφύγων, και μεταναστών και ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
Άρθρο 10. Σε θέματα που εμπλέκονται πρόσφυγες, μετανάστες και γενικότερα άτομα που ανήκουν σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, ακόμη και αν οι εμπλεκόμενοι δεν γνωρίζουν τη γλώσσα της χώρας που τους φιλοξενεί, πρέπει να επιδιώκεται και η καταγραφή των απόψεών τους.
Άρθρο 11. Πρέπει να ενθαρρύνεται η δημοσιογραφική έρευνα για το ποιος και γιατί εκφράζει μια άποψη που καλλιεργεί το ρατσισμό και την ξενοφοβία, καθώς και η ανάπτυξη μιας κριτικής στάσης έναντι της ρητορικής του μίσους.
